Rau ta t Vị thuốc v những mn ngon

 

Trương L

 

Vừa ăn ngon, vừa chữa bệnh, tại sao khng...

Ta t c tn khoa học l Perilla frutescens hay cn gọi l ta, tử t, xch t (gọi l tử, xch ta v cy c mu tm). Khng chỉ l một loại rau thơm, ta t cn được dn gian coi l thảo dược.

Ta t l một trong số khoảng 8 loi cy thuộc họ Hoa mi (Lamiaceae hay Labiatae). Ta t vị cay, mi thơm. C 2 loại ta t:

- Ta t mp l phẳng: mu ta nhạt, t thơm.

- Ta t mp l quăn: mu ta sẫm, mi thơm mạnh. Ta t mp l quăn c gi trị sử dụng cao hơn.

 

Chữa bệnh từ ta t

Với gi trị dinh dưỡng kh cao, giu vitamin A, C, giu hm lượng Ca, Fe, v P, loại cy ny khng những c thể dng để chế biến cc mn ăn ngon miệng m c tnh năng chữa bệnh kh cao. Từ thn l, cnh đến hạt của ta t đều c thể sử dụng lm thuốc. L dng lm gia vị rất phổ biến đồng thời l vị thuốc rất hay dng để trừ cảm mạo. Hạt lm tr uống v thuốc hạ kh, cnh lm thuốc an thai.

Cc cng dụng của ta t thường được biết đến l: trị cảm lạnh, nn mửa, cảm sốt, sốt rt, nhức đầu, lợi tiểu, ra mồ hi, bụng trướng, to bn, dị ứng, trng độc, đau khớp xương...

Ta t l vị thuốc được đng phương y dược xếp vo loại giải biểu (lm cho ra mồ hi) thuốc nhm pht tn phong hn (nhm do lạnh gy bệnh) cần chữa bằng cch cho ra mồ hi, khỏi sốt.

Ta t cn c cc tn như ta, tử t, xch t (gọi l tử, xch ta v cy c mu tm). Khng nhầm với ta t tử l hạt của cy tử t (thận trọng khi viết hai tn ny l của 2 vị thuốc khng hon ton giống nhau đều cng lấy từ một cy)

Ta t c tnh ấm, vị cay, vo 3 kinh phế - tm - tỳ, khng độc. L dng lm gia vị rất phổ biến đồng thời l vị thuốc rất hay dng để trừ cảm mạo. Hạt lm tr uống v thuốc hạ kh, cnh lm thuốc an thai. Trường hợp khng c th dng thay thế cho nhau cũng được.

 

Chữa cảm mạo: giải cảm lạnh

Xng: Lấy l ta t cng cc l thơm khc tạo thnh nồi l xng v lau rửa. Nếu l được rửa sạch kỹ th c thể lấy ra một bt để uống trước hay sau khi xng. Xng xong lau kh mồ hi cả người đắp chăn nằm nghỉ.

Nhớ nước si mới cho l xng vo nồi - đậy vung kn v khi xng mở vung. Cần ch kẻo bỏng v chỉ xng cho người lớn ngồi vững trong chăn. Rất thận trọng với người gi gầy yếu v trẻ em.

Cho ta t: Nấu cho gạo tẻ cho ra bt, trộn l ta t non thi chỉ. Ăn nng. C thể thm hnh l tươi thi nhỏ. C cho trứng vo hay khng hiện nay cn 2 kiến tri ngược nhau c v khng. Xng xong nằm nghỉ một lc dậy ăn bt cho giải cảm ny l phương php giải cảm lạnh dn gian rất c hiệu nghiệm.

 

Bi thuốc sắc uống

Hương t tn: Chữa cảm mạo phong hn, sốt, gai rt, đau đầu, tức ngực. L ta t 8g, hương phụ 8g, trần b 6g, cam thảo 4g. Gừng 2 lt, sắc nước uống. C thể kết hợp "nồi xng".

C thai bị cảm mạo: Ta t, kinh giới, mỗi thứ 1 nắm l cho 2 bt nước sắc cn 1 bt uống ấm. Tiếp đ cho ăn cho nng, đập vo bt 1 quả trứng g tươi (c trứng g đen cng tốt).

Cảm mạo: L ta t 1 nắm, vỏ qut kh lu năm 1 ci, gừng 3 lt. Đun nước si rồi cho 3 thứ vo, đun lại cho si, uống nng... Nếu kh uống cho t đường phn. Bi ny thch hợp khi bệnh nhn c nn mửa, đau bụng.

Chữa ho, hen, đm suyễn tức ngực, kh thở

Ta t bổ hư, ging kh dng cho trường hợp kh thở ở trẻ em, người gi, người c thai vừa hiệu quả, vừa an ton.

Do ngoại cảm phong hn: C vim đường h hấp dng bi Tam tử dưỡng thn thang: tổ tử (hạt ta t) 6-12g, la bạc tử (hạt cải củ) 8-12g, bạch giới tử 6-8g (hạt cải bẹ trắng). Sắc uống ngy 1 thang.

Thương hn ho suyễn: 1 nắm l ta t nấu nước uống dần l dứt cơn suyễn (Thin kim phương).

Người lớn tuổi hay thở suyễn, đuối hơi: Hạt ta t 1 lạng, sao qua tn bột, đổ 2 bt nước vo quấy đều, lọc bỏ b. Nấu cho ăn lc đi (Nam dược thần hiệu).

Trẻ em ho nhiều thở gấp, mặt tm ti: Hạt ta t 20g tn thnh bột, ha với nước đun si để cn m ấm, lọc bỏ b cho uống. Cẩn thận hơn th cho bột vo ti vải hm vo nước si. Hoặc lấy bột ny ha vo cho, hm vo nước si hoặc ha vo nước cơm cho trẻ uống.

Ho tuổi gi (lo khi) ho nhiều đờm đặc , kh thở (vim phế quản mn tnh): Nếu khng phải do phong hn v bệnh khc th dng thang "Tam tử phụng mẫu" gồm c t tử, lai phục tử, xuyn bối mẫu mỗi vị 8g v bạch giới tử 2g. Sắc uống nng.

Ho suyễn do phế hư hoặc đm trắng đục dnh, nặng ngực: Dng phương "Tử t tử tửu" (Y tiện): hạt ta t 90g, rượu 1 lt. Hạt ta t sao thơm, tn bột ngm rượu gạo ngon trong 10 hm chắt lấy nước trong bỏ b. Uống mỗi lần 15-30ml. Ngy 3 lần sng, trưa, tối (nếu ho đờm vng, cổ kh, miệng kht, mi đỏ khng dng).

Ha đm ging kh: Dng cho t tử (Thin gia thực liệu diệu phương): t tử hạt 20g xay nhuyễn như hồ cho nước vo rồi p lấy nước để nấu cho, gạo tẻ 100g. Cho được quấy với đường phn để ăn. Khng dng cho người c tiu chảy.

 

Rối loạn tiu ha

Ngộ độc thức ăn: Đau bụng đi ngoi, nn mửa do ăn cc loại thức ăn như cua, c.

L ta t đủ dng, gi lấy nước cốt để uống: Nếu c ngứa nổi mẩn (dị ứng) th lấy b đ sắc hoặc l tươi xoa st. Hoặc tử t giải độc thang: l ta t 10g, gừng tươi 8g, sinh cam thảo 2g. Nước 600ml sắc cn 200ml chia 2-3 lần trong ngy, uống nng.

 

Lời khuyn: Ăn cc loại thủy hải sản tanh lạnh đều nn km rau thơm gia vị l ta t tươi. Nhưng lưu c kinh nghiệm khng ăn l ta t với c chp v c thể sinh nhọt.

To bn người gi suy nhược: Hạt ta t, hạt me lượng bằng nhau gi nhuyễn cho nước lắng lấy nước nấu chn. Hoặc hạt ta t, hạt vừng đều 10g, gi nhuyễn cho nước lấy nước nấu cho, bi ny được dng cả khi to bn do ung thư ruột.

 

Những mn ngon cng rau ta t:

 

L ta t c thể dng ăn sống hoặc nấu chn trong một số mn ăn ngon miệng như: ốc mng tay xo ta t, mực cuộn ta t, chả ta t Xin giới thiệu cch lm 4 mn ăn từ ta t rất dễ lm:

1. Ốc mng tay xo ta t:

Ốc mng tay ngm nước, rửa sạch, tch lấy thịt, ướp với 1/2 muỗng c ph bột nm.

L ta t rửa sạch, thi sợi nhỏ.

Thịt ba rọi đem luộc chn, thi thật nhỏ.

Bắc chảo ln bếp cho dầu vo phi thơm với tỏi băm. Tiếp theo cho nước me vo xo, 20sau đ cho ốc mng tay, thịt ba rọi vo rồi nm đường, 1/2 muỗng c ph bột nm. Sau cng cho ta t vo đảo đều, tắt lửa.

2. Mực cuộn ta t:

Lm sạch mực, thi nhỏ, quết với bột nm, tiu.

Đậu Ha Lan hạt trụng chn, c rốt trụng v thi hạt lựu, vớt ra để ro, trộn với mực. Trộn bột chin gin với trứng g.

Rửa sạch l ta t, để ro, cho mực ln, cuộn lại, nhng vo bột chin gin, lăn qua bột chin x rồi thả vo chảo dầu nng, chin vng. Mn mực cuốn d ng km với tương ớt.

3. Chả ta t:

Ta t rửa sạch, để ro. Thịt nạc dăm băm nhuyễn trộn với hnh tỏi, cht bột nm. Cho thịt nạc dăm vo l ta t cuộn lại, đem chin vng. C thể dng với bn v cơm đều được.

4. Gỏi thịt b rau ta t:

- 1 củ hnh ty v c rốt thi chỉ ngm dấm đường chua ngọt.

- Thịt b ướp tỏi gừng gia vị lửa to cho vo xo chn nhanh.

- Rau ta to thi khc to, thịt b nguội bớt (v nng qu cho vo n lm chn rau)

- Cho tất cả trộn đều với nhau thm đường hay chua cho vừa rồi rắc lạc rang đập dập ln trn. L ta t to cuốn cc thứ ăn hoặc ăn với bnh đa nướng xc hay bnh phồng tm.